RPA – religia

Na obszarze południowoafrykańskim – Republika Południowej Afryki, Zimbabwe, Namibia, Botswana, Lesotho i Ngwane (Swazi) – naliczono ponad 4.5 tys. ruchów afrochrześcijańskich. W 1990 roku skupiały one ponad 10.5 mln wiernych, co stanowiło prawie 15% całej zamieszkującej tam ludności. Najwięcej tych ruchów występowało w RPA – ponad 4 tys.- i skupiały one prawie 8.5 mln mieszkańców tego kraju (liczba ludności w RPA wynosi około 38 mln osób). Dane wskazują na coraz większą powszechność tego zjawiska. Szacuje się, że w 2000 roku nowe wspólnoty afrochrześcijańskie w Afryce Południowej skupią około 15 mln osób.

Ich początki sięgają przełomu XIX i XX stulecia. Wówczas to, w 1892 roku, w Pretorii powstał Kościół Etiopski (Ethiopian Church), wspólnota religijna, która w wyniku konfliktów na tle rasowym odłączyła się od działającego na tym obszarze Kościoła Metodystycznego. Inicjatorem jej powstania był afrykański pastor Mangena Mata Mokone, który na jednej z konferencji pastorów przeciwstawił się władzom kościelnym, chcącym utworzyć oddzielną sekcję grupującą Afrykanów. Określając swój Kościół mianem etiopskiego, chciał podkreślić nie tylko jego chrześcijański, ale i rdzennie afrykański rodowód. Nawiązał w ten sposób do tradycji biblijnej, w której Etiopia jest symbolem całego kontynentu afrykańskiego.
Nowa wspólnota zainicjowała ruch religijny, zwany etiopianizmem, który charakteryzował się sprzeciwem wobec podziałów rasowych, a z czasem zaczął być utożsamiany z afrykańskimi ruchami wyzwoleńczymi. Przywódcy tego Kościoła interpretowali Dzieje Apostolskie jako zapowiedź ewangelizacji Afryki przez Kościoły afrochrześcijańskie wolne od obcych wpływów. W 1896 roku wspólnota Kościoła Etiopskiego nawiązała współpracę z Afrykańskim Biskupim Kościołem Metodystów utworzonym przez czarną ludność amerykańską w 1816 roku w Filadelfii i przejęła od niego nazwę. Kościół ten posiada wiele gmin w Namibii i w 1980 roku liczył około 650 tys. wiernych.

Podobne motywy antykolonialne pojawiają się w afrochrześcijaństwie syjońskim, drugim z nurtów inspirujących powstanie nowych Kościołów na tym obszarze. Swoją nazwę wzięły one od biblijnej góry Syjon, miejsca obecności Boga, a także symbolu oporu Izraelitów wobec zagrożeń ze strony innych ludów. Pierwszym z owych syjońskich Kościołów był założony w 1908 roku Syjoński Apostolski Kościół Afryki Południowej (Zion Apostolic Church of South Africa), drugim Nazaretański Kościół Baptystyczny (Nazareth Baptist Church, tzw. Ama-Nazaretha – 1911 r.), trzecim zaś syjoński Kościół Chrystusowy (Zion Christian Church – 1914 r.).
W Kościołach tych w większym stopniu niż w etiopiańskich widoczne są typowo afrykańskie elementy wierzeń (z silną wiarą we wszechobecność różnego rodzaju duchów), praktyk religijnych (z praktykami ekstatycznymi, egzorcystycznymi i uzdrowicielskimi na czele), kultów (jak kult przodków) i obyczajów (poligamia). Kościoły syjońskie, podobnie jak etiopiańskie, tworzyły się na gruncie separatyzmu, lecz elementem decydującym o ich powstaniu było przeżycie religijne jednostki, którą z czasem uznawano za proroka lub w niektórych przypadkach za mesjasza.

Jedną z takich syjońskich wspólnot religijnych jest powstały na początku lat czterdziestych obecnego stulecia Afrykański Kościół Kongregacjonalny z Zimbabwe (African Congregational Church). Nazywany jest również Chibabarirwe, dla odróżnienia od działającego pod tą samą nazwą od 1917 roku w Afryce Południowej Kościoła założonego przez przywódcę i kaznodzieję zuluskiego Gardinera B. Mvuyanę. W lokalnym języku termin chibabarirwe oznacza „miejsce naszych przodków”. Obie wspólnoty mają zresztą podobny rodowód, tj. zostały utworzone w wyniku odłączenia się grupy secesjonistów, nie akceptujących m.in. zakazu poligamii, od działającej na tym obszarze American Board Mission.
Założycielem Chibabarirwe jest Mheke Zvekare Sengwayo, wychowanek American Board, który w 1938 roku miał usłyszeć głos Boga, przypominający mu o jego talentach. Przeżycie to skłoniło go do zerwania z dotychczasową wspólnotą religijną i organizowania własnej. Został w niej najwyższym hierarchą, przybierając tytuł prezydenta. Na przełomie lat czterdziestych i pięćdziesiątych przyłączyło się do tego ruchu kilku katechetów i wielu wiernych z Holenderskiego Kościoła Reformowanego. Przywódcy Chibabarirwe tolerują poligamię i rytualne spożywanie piwa związane z kultem przodków. Wierni uczestniczą w takich obrzędach wówczas, gdy miejscowy znachor uzna, że dana choroba została spowodowana gniewem któregoś z zapomnianych przodków.

W pierwszej połowie lat pięćdziesiątych doszło do schizmy w tym Kościele, wywołanej przez K. Simbambo, który sprzeciwiał się powszechnie praktykowanej tam poligamii oraz kultowi przodków. Konflikt był tak głęboki, że zwaśnione strony musiały odwołać się do rozstrzygnięcia sporu na drodze sądowej. W wytoczonym Simbambo procesie Sengwayo zarzucił mu kradzież jego Kościoła poprzez wprowadzanie nowych praw kościelnych, przeciwnych jego własnym życzeniom. Z kolei oskarżony zarzucił swojemu prezydentowi, że zamierzał stworzyć Afrykański Kościół Wielu Żon. W wyniku tego konfliktu Simbambo wraz z grupą zwolenników odłączył się od Chibabarirwe i w 1953 roku założył własny Kościół o nazwie Afrykański Kościół Reformowany (African Reformed Church). Dzisiaj jest on jednym z najbardziej prężnych Kościołów syjońskich w tym regionie Afryki. Współpracuje z działającymi tam Kościołami i misjami chrześcijańskimi, zwłaszcza z Holenderskim Kościołem Reformowanym, z American Board Mission oraz z Kościołem Metodystycznym. Określając swój ideowy rodowód, Afrykański Kościół Reformowany odwołuje się zarówno do chrześcijaństwa, jak i do korzeni afrykańskich. W oficjalnych dokumentach podkreśla znaczenie kultury europejskiej dla kultury afrykańskiej (Kościół ten szanuje ministrów o białej skórze, którzy wyciągnęli nas z ciemności), nawołuje do współpracy z Kościołami chrześcijańskimi (Kościół Afrykański chce współpracować z Kościołami, które nauczyły nas wiary) oraz apeluje do Afrykanów, aby stanęli ponad plemiennymi urazami (wszyscy Afrykanie powinni żyć w jedności i we wzajemnym poszanowaniu, bez zwracania uwagi na związki plemiennego pokrewieństwa).

Przemieszanie elementów chrześcijańskich z rdzennie afrykańskimi najwyraźniej ujawnia się w doktrynie moralnej. I tak, na liście grzechów głównych znajduje się zarówno nieposłuszeństwo wobec władzy, w tym władzy świeckiej (jeśli człowiek nieposłuszny jest prawu rządów i wszystkim wodzom, nie może być posłuszny regułom Kościoła), jak i picie piwa (człowiek osiągnie wiedzę i wiarę, jeżeli znienawidzi picie piwa). Za podstawowe źródło zła uznaje się lenistwo, nazywane „łożem szatana”, w którym rodzi się złodziejstwo, chuligaństwo, nieposłuszeństwo wobec rodziców i rządu, gwałt, kradzież i morderstwo oraz zły charakter. Dodajmy jeszcze, że za źródło zła uznaje się również niewiedzę i brak odpowiedniego wykształcenia – powodować mają one m.in. udzielanie zgody na zamążpójście dziewczynie, która jeszcze jest dzieckiem, brak powodzenia u chłopców, brak szacunku dla innych w wiosce itp. Zakazano także posługiwania się środkami magicznymi w leczeniu. Stąd Kościół ten zaangażował się na szeroką skalę w działalność edukacyjną, organizując m.in. sieć szkolnictwa podstawowego.
Etiopianizm i syjonizm to dwa dominujące w Afryce Południowej nurty afrochrystianizmu. Dynamiczny rozwój tego zjawiska objął wszystkie państwa regionu. Wynika to z faktu, iż w epoce kolonialnej większość krajów znajdowała się w podobnej sytuacji politycznej. Elementem unifikującym był także język angielski. Wielu spośród założycieli ruchów afrochrześcijańskich w Zimbabwe, Zambii, Malawi, Ngwane swoje natchnienie religijne czerpało wcześniej w RPA, w tamtejszych wspólnotach. W związku z powyższym można mówić o wspólnej genealogii wielu dzisiejszych wspólnot afrochrześcijańskich na całym obszarze Afryki Południowej.

Cytaty zostały zaczerpnięte z Konstytucji Kościoła. Podaję za: Grzegorz J. Kaczyński, Czarny chrystianizm. Ze studiów nad ruchami afrochrześcijańskimi. Warszawa 1994. Większość danych pochodzi z tej książki.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *